सिडकोतर्फे नवी मुंबईमध्ये विकसित करणार एकात्मिक लॉजिस्टिक्स पार्क
तुषारकी - गंगावतरण आणि गंगाधर शिव
आज गंगासप्तमी! आपली संस्कृती किती गूढ, किती भावपूर्ण आहे, हे गंगेच्या स्मरणातून सहज उमजतं. गंगा ही केवळ एक नदी नाही, तर ती स्मृती आहे, ती श्रद्धा आहे, आणि ती जीवनाच्या अखंड प्रवाहाची साक्ष आहे. म्हणूनच गंगासप्तमीसारखी तिथी आपल्या आयुष्यात येते आणि आपल्याला त्या पवित्र प्रवाहाशी पुन्हा एकदा जोडून जाते.
पौराणिक कथांमध्ये सांगितलेला गंगावतरणाचा प्रसंग केवळ ऐकण्यापुरता नाही, तर तो आपल्या कलेत, शिल्पात आणि संस्कृतीत जिवंत आहे. मुंबई आणि नवी मुंबईच्या समुद्राच्या कुशीत वसलेल्या घारापुरीच्या लेण्यांमध्ये हा प्रसंग अक्षरशः दगडात गोठवलेला दिसतो. येथे उभी असलेली गंगाधर शिवमूर्ती म्हणजे एक शिल्प नसून एक संपूर्ण कथा आहे, एक भावविश्व आहे. या शिल्पात सुमारे पाच मीटर उंच असलेले शिव आणि त्यांच्या शेजारी उभी असलेली पार्वती, या दोघांच्या मध्यभागी गंगेचा अवतरणाचा क्षण पकडलेला आहे. गंगेचा प्रचंड वेग पृथ्वी सहन करू शकणार नाही, म्हणून तिला आपल्या जटांमध्ये धारण करणारा शिव; ही कल्पना जितकी विराट, तितकीच नाजूकपणे शिल्पकाराने व्यक्त केली आहे. शिवाच्या जटांमधून अलगद उतरणारी गंगा, तिचा वेग नियंत्रित करणारी ती दैवी शक्ती, आणि त्या क्षणाचा ताण, हे सगळं पाहताना मन थबकतं.
या शिल्पात गंगेचं ‘त्रिपथगा' रूप विशेष लक्ष वेधून घेतं. गंगा स्वर्गातून पृथ्वीवर आणि पुढे पाताळात वाहते, ही कल्पना तिच्या तीन प्रवाहांतून दाखवली आहे. त्यामुळे गंगा ही केवळ भौगोलिक नदी न राहता एक दैवी सेतू बनते, जो तिन्ही लोकांना जोडतो. या एका दृश्यातून आपल्या पूर्वजांची विश्वदृष्टी किती व्यापक होती, याची जाणीव होते.
शिवाच्या पायाशी बसलेला भगीरथ हा या कथेला मानवी स्पर्श देतो. आपल्या पूर्वजांच्या उद्धारासाठी त्याने केलेली तपश्चर्या, त्याची चिकाटी आणि त्याचा निर्धार, हे सारे त्या छोट्याशा आकृतीतून जाणवतं. ‘भगीरथ प्रयत्न' हा शब्द का रूढ झाला, याचं उत्तर इथे सहज सापडतं.
या शिल्पातील पार्वतीचा भाव मात्र विशेष अर्थपूर्ण आहे. गंगा शिवाच्या मस्तकी स्थान घेत आहे, हे पाहून तिच्या चेहऱ्यावर उमटलेली हलकीशी नाराजी, किंचित राग, आणि तरीही असलेलं सौंदर्य... हे सगळं अत्यंत जिवंतपणे कोरलं आहे. ती जणू थोडीशी दूर सरकते, तर शिव तिच्याकडे वळून पाहतो. त्या क्षणी देवत्वाच्या पलीकडे जाऊन एक साधा, मानवी संवाद घडतो. हीच त्या शिल्पाची खरी ताकद आहे. या दृश्यात वरच्या भागात दिसणारे देवगण, ब्रह्मा, इंद्र, विष्णू यांची उपस्थिती या घटनेचे वैश्विक महत्त्व अधोरेखित करते. गंगेचं पृथ्वीवर आगमन ही केवळ एका राजाची इच्छा पूर्ण करणारी घटना नसून, ती संपूर्ण सृष्टीसाठी महत्त्वाची आहे, असा संदेश यातून मिळतो.
घारापुरीतील गंगाधर शिवमूर्ती भारतीय शिल्पकलेच्या उत्कर्षाचा उत्कृष्ट नमुना आहे. कठीण दगडात इतकी हालचाल, इतका भाव आणि इतकी सजीवता निर्माण करणं ही केवळ कला नाही, तर ती साधना आहे. या शिल्पाकडे पाहताना असं वाटतं की, दगडाला जणू प्राणच मिळाले आहेत.
आजच्या वेगवान जीवनात आपण गंगेचं स्मरण कदाचित विसरतो. पण गंगासप्तमीसारख्या तिथी आणि घारापुरीसारखी शिल्पं आपल्याला पुन्हा एकदा थांबवतात. त्या आपल्याला सांगतात की, जीवनात प्रवाह असावा, पण तो संयमित असावा. पावित्र्य असावं, पण ते आचरणातून दिसावं. घारापुरीच्या त्या शांत लेण्यात उभं राहिलं की, गंगेचा तो दिव्य क्षण अजूनही तिथे जिवंत असल्याचा भास होतो. शिवाच्या जटांमधून झिरपणारा तो प्रवाह केवळ दगडात नाही, तर आपल्या संस्कृतीच्या मुळाशी वाहत राहिला आहे आणि म्हणूनच, गंगेचं स्मरण म्हणजे फक्त नदीचं स्मरण नाही, तर आपल्या संस्कृतीच्या त्या अखंड, निर्मळ प्रवाहाशी जोडून घेण्याचा एक प्रयत्न आहे. - तुषार म्हात्रे
